Rubens, een 17e eeuwse vak- en zakenman
Op zondag 18 november 2008 bezocht een 35-tal Vrienden de tentoonstelling "Rubens een genie aan het werk" in het Museum voor Oude Kunst in Brussel.
Naast een vijftigtal werken van Rubens zelf waren er werken te zien die hij samen met anderen, zoals Jan Bruegel de Oude, Cornelis de Vos en Antoon van Dijck, realiseerde. Veel van de tentoongestelde werken stammen uit de vruchtbaarste periode van Rubens (1614 – 1640). In die periode vestigde Rubens een belangrijk atelier aan de wapper in Antwerpen. Recent is een meerjarig onderzoeksproject gestart dat zowel een historische component als een materieel onderzoek van de schilderijen zelf omvat.
De tentoonstelling beoogde de Rubens schilderijen van het museum te situeren in de "context van het creatief ontstaansproces" en wilde het publiek van nabij kennis laten maken met de wijze waarop Rubens en zijn medewerkers de meesterwerken die we nu kennen, ontwierpen. Daartoe werden een zeventigtal andere schilderijen en tekeningen in bruikleen verkregen, die voor het merendeel van Rubens zelf stammen.
Een tweetal deskundige gidsen wist de Vrienden te boeien met een uiteenzetting waarin een toelichting werd gegeven op de artistieke kwaliteiten van de werken van Rubens en degenen waar hij mee samenwerkte. Maar bovenal werd duidelijk gemaakt dat Rubens een moderne ondernemer avant la lettre was. Hij zette in zijn atelier andere kunstenaars aan het werk om (delen van) in opdracht te maken schilderijen te vervaardigen en paste daarbij al het principe van arbeidsdeling toe: iemand die bijvoorbeeld in korte tijd een bepaalde bloem technisch perfect kon schilderen paste dat trucje toe op meerdere schilderijen. Van een groot aantal werken die onder Rubens' naam werden vervaardigd is maar moeilijk vast te stellen of en in welke mate hij er, letterlijk, de hand in heeft gehad.
Daarnaast ging Rubens langs potentiële opdrachtgevers om kleine voorbeelden te tonen van eventueel te vervaardigen grote schilderijen: tegenwoordig noemen we dat met een mooi woord acquisitie.
Hij had bovendien een scherp oog voor marktverhoudingen. Bepaalde opdrachten die relatief weinig winst opleverden speelde hij bewust door aan concurrenten, waarmee hij hen voor enige tijd uitschakelde als potentieel concurrent voor belangrijker –winstgevender- opdrachten waarvan hij vermoedde dat ze er zaten aan te komen. Tegenwoordig zouden we zeggen dat hij voorkennis gebruikte.
Kortom: iemand die enkele eeuwen voordat die begrippen gemeengoed werden marketing en public relations technieken in zijn zakelijk functioneren had ingepast.
Zijn werkzame leven was voor Rubens uitermate lucratief; hij werd een zeer vermogende man die een groot landgoed bewoonde. Toen vond hij ook de tijd en de rust om een aantal schilderijen voor zijn plezier en geheel in eigen beheer te maken.
René Erckens